Яндекс.Метрика Алесь Крыжэвіч Archives - Page 3 of 3 - Магілёўскі Рэгіён

Вуліца Якуба Коласа ў Крычаве: заканамернасць яе існавання

У горадзе Крычаве нямала цікавых мясцін: старыя вуліцы, архітэктурныя помнікі, прыродныя краявіды, старыя пахаванні, памятныя мемарыялы. Разнастайныя урбонімы таксама даволі цікавая з’ява, тым больш што ў горадзе іх блізу двух соцен. Вуліца, якая названа ў гонар Якуба Коласа, не з’яўляецца нейкім асаблівым месцам населенага пункта і адзначаецца хіба што сваім патранімічным найменнем. У прасторы назваў вуліц беларускіх гарадоў урбонім таксама не з’яўляецца чымсьці надзвычай асаблівым і паказальным. У многіх гарадах Беларусі ёсць вуліцы, названыя імём класіка айчыннай літаратуры Якуба Коласа. З’явіліся яны, як адзначаюць даследчыкі, на мяжы 1960-х гг. і часцей за ўсё такія вуліцы знаходзяцца на ўскрайку гарадоў, на якіх размешчаны драўляныя дамы прыватнага сектару.

Адзначаная сітуацыя характэрна і для Крычава, бо вуліца Якуба Коласа знаходзіцца на паўднёва-ўсходняй частцы паселішча, на гарадской ускраіне. Па памеры яна з’яўляецца невялікай і мала чым адметнай у прасторах горада, на якой знаходзяцца чатыры дзясятка дамоў. Можна адзначыць, што на вуліцы размешчаны пераважна драўляныя дамы, часам з цікавымі разнымі ліштвамі, адметнымі верандамі, якія ў прынцыпе характэрны для многіх драўляных дамоў Крычава. Вулічныя краявіды з’яўляюцца вельмі простымі, дзе паабапал размешчаны драўляныя (зрэдку пракідваюцца цягляныя дамы) хаты з пасаджанымі на прысядзібных участках дрэвамі і агародамі. Можна адзначыць і рознакаляровую расфарбоўку дамоў прыватнага сектара, што таксама стварае невялічкую адметнасць вуліцы. На адным доме сіняй афарбоўкі вісіць дзяржаўны сцяг Расійскай Федэрацыі, а побач на металічным зяленым плоце прымацавана чырвоная шыльдачка, дзе размешчаны па-руску надпіс: “улица Я. Коласа”. Парадаксальная з’ява, бо расійскі сцяг ніяк не звязаны з беларускім нацыянальным дзеячом Якубам Коласам, які змагаўся за захаванне адметнасці беларускай нацыя, нацыянальнай мовы і культуры, стаўшы класікам айчыннай літаратуры. Аднак прыхільнасць да чужой дзяржавы, яе мовы і культуры, пры адмаўленні сваіх нацыянальных каранёў, на вялікі жаль, з’ява ў Крычаве распаўсюджаная.

Вуліца Якуба Коласа адным сваім канцом злучаецца з вуліцай Маскоўскай, якая вядзе да выезда з горада і былога будынка маслазавода, а далей ідзе мост праз галоўную водную артэрыю Крычава – раку Сож. Другі канец злучаецца з акраіннымі пабудовамі так званага мікрараёна Сож, які, відавочна, атрымаў сваю назву ад блізка размешчанай рэчкі. Гарадская лакацыя з адметным патранімічным найменнем знаходзіцца ў атачэнні вуліц з наступнымі назвамі: Маскоўская, Кастрычніцкая, Смаленская, Лепяшынскага. Два апошніх урбоніма з’ўляюцца паралельнымі адносна вуліцы беларускага класіка. Дарэчы, вуліцы Якуба Коласа, Смаленская, Лепяшынскага выглядаюць на мапе горада як тры прамых лініі, што размешчаны паралельна. Cуіснаванне побач вуліц Якуба Коласа (псеўданім Канстанціна Міцкевіча) і Панцеляймона Лепяшынскага выглядае канешне ж дзіўна. Апошні хоць і нарадзіўся на тэрыторыі сённяшняга Клімавіцкага раёна ў сяле Студзянец, меў толькі біяграфічныя прывязкі да Беларусі, стаўшы прафесійным рускім рэвалюцыянерам і партыйным дзеячом. Ніякіх адносін да Крычава таксама, відавочна, Лепяшынскі не мае, чаго не скажаш пра класіка беларускай літаратуры.

Вуліца Якуба Коласа з’явілася, на мой погляд, абсалютна лагічна і мусіць існаваць сярод урбонімаў Крычава. Класік беларускай літаратуры, як паказалі даследванні, першым сярод беларускіх пісьменнікаў звярнуўся да гістарычнай тэмы Крычаўскага паўстання і меўся напісаць аповесць пра славутыя гістарычныя падзеі. З лістоў Якуба Коласа да сяброў і калег можна ўбачыць задуму пісьменніка, які вельмі актыўна пачаў збіраць матэрыял пра паўстанне, а таксама жадаў прыехаць у Крычаў, каб самім пашукаць сляды паўстання пад кіраўніцтвам Васіля Вашчылы. Аднак апошняга рэалізаваць ніяк не атрымоўвалася з прычыны сваёй моцнай занятасці. Больш за тое, ідэю напісання твора на гістарычную тэматыку Крычаўскага паўстання прыйшлося пакінуць з-за жорсткасці савецкай ідэалагічнай машыны. У другой палове 1930-х гг. займацца напісаннем твораў на гістарычную тэматыку было даволі небяспечна, пагэтаму Якубу Коласу прыйшлося з канца 1938-пач. 1939 гг. больш не займацца аповесцю, прысвечанай знакамітым падзеям.

Яскравым пацверджаннем зацікаўленасці Якуба Коласа падзеямі Крычаўскага паўстання праглядаецца і ў кнізе-эсэ асабістага сакратара народнага паэта Беларусі Максіма Лужаніна пад назвай “Колас расказвае пра сябе”. Менавіта ў гэтай кнізе згадваецца славутым пісьменнікам паданне пра заснаванне горада:

“Ты мне расказваў пра Крычаў, быццам там крычма крычалі татары, загнаныя ў тупік. Гэта здагадка ці вычытаў дзе?

Я адказаў, што мусібыць, аб гэтым гаворыцца ў 9 томе Сямёнава.

  • Э, не, выбачай! У сямёнава іншае сказана: горад калісьці быў заснаваны крывічамі і называўся Крывічоў”.

З гэтага ўрыўка тэкста бачна, што Якуб Колас пры зборы матэрыяла для ўласнага твора грунтоўна падыйшоў да справы і пачаў падрабязна знаёміцца з гісторыяй горада, прачытаўшы нават паданні пра найменне Крычава. Такім чынам, усе прыведзеныя аргументы сведчаць, што вуліца Якуба Коласа ў горадзе існуе заканамерна і патрэбная ў будучым. І гэта нягледзячы на тое, што ў часы з’яўлення урбоніма мясцовая раённая ўлада выконвала хутчэй за ўсё загад зверху, г.зн. існавала агульнарэспубліканская тэндэнцыя з’яўлення вуліц народнага паэта. Аднак гэта адзін з нешматлікіх прыкладаў, калі з’яўлення патранімічнага урбоніка ў савецкія часы выглядае сапраўды лагічна і абгрунтавана, што не сказаш пра іншыя найменні дзясяткаў гарадскіх вуліц.

Алесь Крыжэвіч. Фота аўтара

 

Феномен “любові” да малой радзімы ў Крычаве

На Магілёўшчыне знаходзяцца некалькі гарадоў, якія сваім узнікненнем уваходзяць у топ-20 самых старажытных гарадоў рэспублікі. У гэты спіс трапляе і горад Крычаў, які доўгі час быў адным з усходніх фарпостаў спачатку Вялікага княства Літоўскага, а пасля Рэчы Паспалітай ад маскавіцкай навалы. Горад з вельмі багатай гісторыяй, аднак зараз перажывае не самыя лепшыя часы, якія можна назваць нават драматычнымі. Менавіта такім прыметнікам варта апісаць тыя працэсы, што адбываюцца з аб’ектамі гісторыка-культурнага плану ў Крычаве. Падзеі апошніх гадоў даюць мала пазітыву, наводзячы больш на негатыўныя думкі, бо абыякавае стаўленне да гарадской гісторыі не проста здзіўляе, а абурае. Больш за тое, абыякавае стаўленне да мінуўшчыны не столькі прыводзіць да непаразумення, колькі радыкалізуе, падштурхоўвае да нейкіх рашучых дзеянняў, рэзкага рэагавання на тупасць і бяздарнасць.

Для мяне як гісторыка цяжка і нават балюча ўспрымаецца тое, што адбываецца ў родным горадзе. Адносна нядаўна ў старой частцы горада, каля Свята-Уваскрасенскай царквы, пачаліся будаўнічыя работы. Прылеглая тэрыторыя да царквы не так даўно была часткай невялікай паркавай зоны з парослымі дрэвамі і ў прынцыпе да культавай пабудовы ніяк не адносілася. У апошнія ж часы адна траціна парка была далучана да тэрыторыі царквы і адгарожана жалезным плотам. З гэтага часу пайшло паступовае ўладкаванне новай прыцаркоўнай тэрыторыі. Прыборка на тэрыторыі прывяла да таго, што былі спілены і выкарчаваны дрэвы. Аднак гэта з’яўляецца толькі невялічкай бядой. Далей – болей, як кажуць. Большай праблемай з’яўляецца тое, што на цяперашняй прыцаркоўнай тэрыторыі пачаліся будаўнічыя работы. Пытанні ўзнікаюць да будаўніцтва менавіта таму, што мясціна, на якой размешчана царква, з’яўляецца гістарычным цэнтрам горада з багатым культурным слоем. Пагэтаму перад тым, як пачаць работы, варта было б перадусім звярнуцца да гісторыкаў, а лепш археолагаў, каб сумесна абследваць тэрыторыю. Нічога падобнага айцом Сергіем, які з’яўляецца протаіерэем у царкве, зроблена не было. Калі з пэўным піетэтам падыходзіць да зямлі на якой жывеш, то падобныя сітуацыі не будуць уваходзіць у канфлікт з гістарычнай памяццю народа. Гэты ж выпадак якраз сведчыць зусім пра адваротнае.

Будаўнічыя работы на тэрыторыі Свята-Уваскрасенскай царквы

Яшчэ больш сумная сітуацыя адбываецца на Замкавай гары, якая з’яўляецца старажытным дзядзінцам і знаходзіцца зусім блізка ад цэнтра старой часткі горада. На гарадзішчы лакалізуецца Свята-Мікалаеўская царква, у якой пяць дзясяткаў год служыў айцец Міхаіл Макаўцоў. Ён быў па-сапраўднаму народным бацюшкам, мог распавесці пра старадаўні помнік цікавыя выпадкі і нават легенды, а за шмат гадоў служэння ў царкве ніякай шкоды ўнікальнаму аб’екту археалогіі не чыніў, да і сам быў зацікаўлены ў захаванні старадаўняга гарадзішча.

Што не сказаш пра новага айца Андрэя Ігнатушку, які стаў настаяцелям храма з 2011 года. Малады бацюшка, які з’яўляецца ўраджэнцам Крычава, не надта лічыцца з унікальным аб’ектам і паводзіць сябе з Замкавай гарой нібыта яе гаспадар. Практычна адразу пасля свайго прызначэння, у пачатку лета 2012 года, айцец Андрэй заняўся ўладкаваннем уваходнай часткі на Замкавую гару і царкву, зруйнаваўшы добрых некалькі метраў вала. Цяпер застаецца толькі канстатаваць, што частка вала гарадзішча была знішчана, а ўезд на Замкавую гару пашыраны пры дапамозе экскаватараў і бульдозераў.

Знесеная частка вала ў 2012 годзе. Фота Андрэя Кузьміна

І вось зусім нядаўна гэтая гісторыя займела свой сумны працяг. Пры ўваходзе на гару з правага боку знаходзіцца хрысцільня ці баптыстэрый, якая выглядае невялікай драўлянай пабудовай. Да хрысцільні ў ранейшыя часы быў таксама прыбудаваны невялічкі гаспадарчы склад. Бацюшка Андрэй, які адрозніваецца сваімі амбіцыйнымі планамі, вырашыў знесці гаспадарчую прыбудову, а замест яе размясціць цагляную царкоўную лаўку. Аднак месца для лаўкі аказалася мала і вырашана было зруйнаваць пару метраў вала. Будаўнічыя працы пачаліся адносна нядаўна, але ж цяпер яны ўжо на стадыі стварэння падмурка будучай царкоўнай лаўкі.

Знесеная частка вала ў 2012 годзе. Фота Андрэя Кузьміна

Такім чынам, за сем гадоў служэння айца Андрэя ў Свята-Мікалаеўскай царкве ўнікальнаму археалагічнаму помніку была нанесена дастатковая шкода. Зразумела, што ні ў першым, ні ў другім выпадку будаўнічыя работы не ўзгадняліся з прафесійнымі гісторыкамі ці археолагамі. Не прыцягваліся да абмеркавання і мясцовыя краязнаўцы, якія б маглі быць для бацюшкі Андрэя крыніцай ведаў і добрымі памочнікамі і дарадцамі. Закона “крэатыўны” бацюшка таксама не парушыў, бо Замкавая гара не ўзята пад ахову дзяржавы і не ўваходзіць у спіс гісторыка-культурнай каштоўнасці Крычаўскага раёна. Пры гэтым драўляная Свята-Мікалаеўская царква якраз у гэты спіс уваходзіць. Адчуваецца нейкі дысананс і парадокс у гэтай сітуацыі, калі драўляная царква мае статус гістарычнай каштоўнасці, а вось гарадзішча “Замкавая гара” (на шмат больш старажытная па часе з’яўлення), на якой знаходзіцца культавы аб’ект, важным і ўнікальным не лічыцца.

Відавочна, што разумення аб шкоднасці сваіх дзеянняў у мясцовых царкоўных дзеячоў няма. Бацюшкі абодвух цэркваў у Крычаве, з прыведзеных матэрыялаў, даволі вольна ставяцца да ўнікальных аб’ектаў археалогіі і гарадской гісторыі, якія бяспрэчна з’яўляюцца гісторыка-культурнай спадчынай старадаўняга Крычава. Ці маюць яны права на такое абыходжанне з гарадской гісторыяй? Наогул адкуль узялася такая непавага да гістарычнай спадчыны? Не выключана канешне, што гэта банальная абыякавасць і неразуменне важнасці для наступных пакаленняў жывых гістарычных аб’ектаў, якія адлюстроўваюць мінулае старадаўняга горада. А як вядома, той хто не ведае мінулага, не мае і будучыні.

Пры гэтым адзначу, што на Замкавай гары, у паўночна-ўсходняй яе частцы, знаходзяцца вельмі цікавыя і ўнікальныя рэшткі цагляных умацаванняў. Пры гэтым па ўсіх інвентарных апісаннях вядома, што замак і замкавыя ўмацаванні былі драўлянымі. На сённяшні дзень стан іх кепскі, а з кожным годам яны ўсё больш і больш разбураюцца пад уздзеяннем часу і ападкаў. Ні прадстаўнікі мясцовай улады, ні служыцелі Свята-Мікалаеўскай царквы не праяўляюць ніякай ініцыятывы каб захаваць унікальны помнік гісторыі не толькі для горада, але і для ўсёй Беларусі.  Добра што ён проста існуе хоць у якім-небудзь стане, а не зруйнаваны, як іншы цікавы аб’ект для гарадской гісторыі.

Рэшткі ад былога будынка вінакурні

Такім аб’ектам з’яўлялася старая вінакурні, дзе ў савецкія часы знаходзіўся мясцовы піўзавод. Гэты помнік прамысловай гісторыі Крычаў страціў назаўжды. У каго з’явілася “геніяльная” ідэя зруйнаваць рэшткі вінакурні, сказаць цяжка. Аднак можна з дакладнасцю адказаць, што глуздоў у такога ініцыятара, як кот наплакаў. Трэба прызнаць, што ад былога піўзавода заставаліся рэшткі і знаходзіліся яны ў аварыйным стане. Але каму яны перашкаджалі і чаму менавіта цяпер спатрэбілася руйнаваць гэты прамысловы аб’ект з даўняй гісторыяй? Замест таго каб захаваць вінакурню, зрабіўшы гарадской адметнасцю, паспрабаваць хаця б часткова рэканструяваць, уключыўшы ў турыстычны маршрут па горадзе, яе руйнуюць. Цяпер на месцы былой вінакурні знаходзяцца некалькі пагоркаў з будаўнічым смеццем, кавалкі сценаў са старой чырвонай цэглы, а таксама частка не да канца зруйнаваных падмуркаў. Відовішча вельмі сумнае, што выклікае пачуцці гневу і шкадавання. Застаецца толькі спасылацца на адсталасць і убогасць арганізатараў і выканаўцаў знішчэння помніка. Толькі самі задумайцеся: стары прамысловы аб’ект не проста страчаны, а быў знішчана ў незалежнай рэспубліцы самімі яго жыхарамі…

Дзе тут логіка і ці прысутнічае яна наогул у падобных справах? Чаму мясцовая ўлада ніяк не рэагуе на відавочны факт злачынства? Больш за тое, гэта сумная падзея прайшла зусім неасвечанай у мясцовай газеце, якая пяе толькі аб поспехах і дасягненнях раённай улады з года ў год. А ў рэальнасці адбываюцца вось такія жудасныя рэчы… Відавочна, што ніякага пакарання злачынцам, якія руйнуюць гістарычную спадчыну горада не прадугледжана, бо вінакурня таксама не была аб’ектам гісторыка-культурнай спадчыны.  І ўсё гэта робіцца ў год малой радзімы! Вось такім чынам любяць сваю малую радзіму ў Крычаве…. Зруйнаваць у нас гэта на раз-два, а вось захоўваць, на вялікі жаль, розуму не хапае.

Рэшткі ўмацаванняў на Замкавай гары

Шкада, што мясцовыя актывісты далей за ўсталяванне чарговай самаходкі ці гарматы не бачаць багацейшую і надзвычай цікавую гісторыю Крычава. З сумам толькі магу канстатаваць, што часта ініцыятывы ў сферы гістарычнай памяці ў горадзе вылучаюцца адыёзнасцю і недарэчнымі прапановам. Прыкладам можа стаць ініцыятыва мясцовага гістарычнага музея па стварэнню пакояў Кацярыны II. Ідэя мякка кажучы дзіўная. Сапраўды Кацярына аднойчы была ў горадзе, бо нават адна са старых дарог, насыпы ад якой бачны да сённяшняга часу, называецца Кацярынінскім шляхам. Але ці варта адзін візіт манарха іншай дзяржавы да свайго палюбоўніка графа Пацёмкіна музеефікаваць? Сёння ўжо не выклікае здзіўлення што ў палацы Пацёмкіна-Галынскіх, дзе знаходзіцца музей і мясцовы ЗАГС, праводзяцца мерапрыемствы ў стылі Кацярыны ІІ і Пацёмкіна, што не толькі не актуалізуе беларускую гісторыю, а прапагандуе гістарычных персанажаў іншай краіны. Вельмі хочацца каб не забывалася гісторыя нашай краіны, аднак, як паказвае практыка, не ўсюды гатовы шанаваць уласную мінуўшчыну і захоўваць яе для нашчадкаў.

Алесь Крыжэвіч